Grand Tour verzamelaarskabinet in keranji hout waarin een uitgebreide collectie intaglio afdrukken in rode zwavelpasta

sold

Grand Tour kabinet: 316 afdrukken in zwavelpasta van gesneden gemmen (ook aangeduid als intaglio afdrukken of 'impronte') met voorstelleningen naar de oudheid, ondergebracht in een met keranji hout gefineerd kastje. (Een deel van) de afgietsels door Cristiano Dehn en Francesco & Federico Dolce te Rome. Het kabinet heeft twee deuren waarachter 12 kleine laden (genummerd 1-12), en twee laden over de volle breedte. In deze verzameling zijn afbeeldingen uit de Griekse en Romeinse oudheid bijeengebracht: mythologische voorstellingen, goden, keizers, theatermaskers en vazen. De 14 laden zijn bekleed met blauw papier. Elke intaglio is bevestigd in een randje van geel karton met op de kopse kant een kleuring in goud met relief druk, sommige met een nummer in zwarte inkt op de zijkant.

Een verzameling van intaglio afdrukken wordt in de literatuur ook wel een daktyliotheek genoemd. Deze verzamelingen werden mee naar huis genomen als souvenir van een Grand Tour door Italië en gebruikt als studiemateriaal door amateurs, studenten en wetenschappers. Veel verzamelaars verwierven complete sets afgietsels in gips, glas of gekleurde zwavel. De afdrukken werden gemaakt van antieke gemmen of van speciaal daarvoor gesneden stenen of in glas gegoten intaglios zoals die van Nathaniel Marchant of James Tassie.

De meeste van deze intaglio verzamelingen zijn gemonteerd in boeken of stapelbare dozen. Op maat gemaakte kabinetjes zoals de onze zijn veel zeldzamer. Voorbeelden van dergelijke kabinetten zijn te vinden in de collecties van The Walters Art Museum in Baltimore, het British Museum of het beroemde Tassie Cabinet in de National Galleries Scotland. Catharina de Grote van Rusland bestelde in 1781 een -zeer uitgebreide- intaglio-collectie, die werd ondergebracht in een kabinet ontworpen door de architect James Wyatt.

Een Hollands Intaglio kabinet

Ons kabinet is te dateren in het laatste kwart van de 18de eeuw. Het kastje zelf is zeer waarschijnlijk in opdracht in Nederland gemaakt. Het gebruik van eikenhout belijmd met Keranji-hout is zeer uitzonderlijk en verder alleen bekend van één enkel meubel dat zich bevindt in de vaste opstelling van het Rijksmuseum (BK-1960-166). Dat meubel -een Hollands klapbuffet- wordt gedateerd rond 1780-1795. Het uit Indonesië afkomstige Keranji-hout werd zelden verhandeld. Het heeft een bijzondere donkere tekening in het hout waar de maker van dit kleine kabinet ingenieus gebruik van heeft gemaakt: het fineer is verwerkt op een manier waarbij de donkere lijnen in het hout rechthoeken en vierkanten vormen op de deurtjes en op de zijvlakken en bovenzijde van het kastje.

De afdrukken

Waar de houtsoort van het kastje ons helpt bij de datering en de maker in Holland te plaatsen, ligt dat anders voor de inhoud. Het kastje moet zijn gemaakt voor een bestaande verzameling intaglio afdrukken van de opdrachtgever. Er waren intaglio makers actief in Engeland, Duitsland en Italië. Bijzonder zijn onze intaglios zeker: de meeste afdrukken van gesneden gemmen werden gemaakt in gips. Deze fraaie rode exemplaren zijn gemaakt in zwavelpasta. Aannemelijk is dat (meerdere van) de afdrukken afkomstig zijn uit de Romeinse werkplaats van Cristiano Dehn en diens opvolgers schoonzoon Francesco Dolce en kleinzoon Federico Dolce. Verschillende afdrukken in ons kabinet zijn identiek aan de impronte van Dehn en Dolce, waaronder die in de uitgebreide daktyliotheek van Christian Dehn in de collectie van het British museum. Vader en zoon Dolce waren zeer actief in het laatste kwart van de 18de eeuw wat precies aansluit bij de datering van ons kabinetje.

Cristiano Dehn (1696-1770) werkte aanvankelijk als assistent van Baron von Stosch voor wie hij impronte in glas en zwavel maakte in Rome en Florence. Toen hij in 1739 naar Rome terugkeerde, opende Dehn zijn eigen werkplaats aan de Via Condotti. Zijn winkel verhuisde later naar de Via Babuino en daarna naar de Corso. Dit was bij uitstek de buurt waar Grand Touristen hun inkopen deden. Veel makers van grand tour souvenirs waren in deze wijk (ook wel het Engelse getto genoemd) gevestigd. De intaglio afdrukken van Dehn werden door Goethe en Winckelman in hun brieven genoemd. Dehn had zoveel succes dat zijn schoonzoon Francesco Dolce, getrouwd met Dehn's dochter Faustina, hem in de zaak kwam versterken. Dehn’s kleinzoon Federico Dolce (1766-1849) heeft de zaak voortgezet tot in de 19de eeuw. Dehn’s collectie van impronte bestond uit meer dan 28,000 exemplaren.

Het zou kunnen zijn dat de eerste eigenaar van ons kabinet intaglio afdrukken van verschillende makers bijeenbracht, niet alleen van Dehn. Zo zijn de afdrukken niet allemaal genummerd en ook niet in numerieke volgorde geplaatst: dat laatste komt in enkele andere bekende verzamelingen ook voor. Sommige afgietsels komen twee keer voor in onze set.

De techniek

Waar het verzamelen van antieke gesneden gemmen al vele eeuwen oud was, werd zeker in de 18de eeuw het verzamelen van de afdrukken van die gesneden stenen populair. Daarmee werden ze bereikbaar voor een groter publiek en hadden ze ook een educatieve functie: ze konden als basis dienen voor het bestuderen van de kunsten uit de klassieke oudheid, Renaissance of de voor die tijd recente kunstwerken. Vaak werden de gemmen afgedrukt in een gipspasta. De afdrukken in dit kabinet zijn echter gemaakt van zwavel. De rode kleur kwam veel dichter in de buurt van de originele gesneden stenen dan het witte gips. Voor de bereiding werden hoeveelheden zwavel (van nature geel van kleur) en een kleurstof gemengd in een verhouding van 2:1. Voor de rode afdrukken werd vermiljoen of loodmenie als kleurstof gebruikt maar er zijn ook zwavelafdrukken in geel of groen bekend. Het mengsel werd verhit in een metalen ketel en in vormen gegoten, niet in één keer maar in verschillende dunne laagjes zodat het steeds kon uitharden en er geen luchtbelletjes werden gevormd. Het is veel fijner van structuur dan gips, dat door zijn korrelige structuur minder verfijning kan geven in de intaglio afdrukken. Rode zwavelpasta afdrukken worden ook vaak ten onrechte aangeduid als afdrukken in was of lak.

Voor een video presentatie van ons kabinet: https://www.youtube.com/watch?v=qVWQkoQnG_U&t=9s

Voor de beschrijving is gebruik gemaakt van de navolgende literatuur:

J.P. Smith: James Tassie 1735-1799 modeler in glass, Mallett 1995

P. & H. Zazoff, ‘Gemmensammler und Gemmenforscher’, Munchen 1983

Website British museum

 

Herkomst
Holland en Italiƫ
Periode
Laatste kwart 18de eeuw
Afmetingen
18.5 x 26.6 x 25.6 cm
Referentie
130-592
Heeft u vragen?

Deel dit artikel

Site by Artimin